Stilleven Pieter Clasz banner2400x960 Stilleven Pieter Clasz detail 960x960

de geschiedenis van de gedekte tafel

Zoals je weet staat bij ons een mooi gedekte tafel centraal en werken we met ambachtslieden van over de hele wereld. Carla gaat regelmatig op reis, en we videobellen regelmatig (al sinds ruim vóor Corona) met hen om in gesprek te gaan over nieuwe, of juist traditionele, vormen, kleuren en materialen voor het mooiste linnen, het bijzonderste glas- en aardewerk en de fijnste vazen en kaarsen. Alles om die fraai gedekte tafel bij jou thuis mogelijk te maken.

Dit roept bij ons regelmatig de vraag op hoe die tafels er vróeger uitzagen. Dronken we altijd al uit glazen? Lagen er altijd al tafelkleden op tafel? Moest het mooi zijn of alleen maar functioneel? Of juist omgekeerd? Om hier achter te komen bekijken we met Margreet Koeman, je beste gids in het Rijksmuseum schilderijen en ontdekken we dat wat op tafel staat bepaald wordt door de gelegenheid, tot welke sociale klasse iemand behoort en wat hij of zij, al dan niet dagelijks, eet.

tafelstyling - door: Stephan Zeijlemaker - 26 mei 2021

soppen, smakken en slurpen

Een bron van informatie is het schilderij De boerenbruiloft (1568) van Pieter Brueghel de Oude. Omdat het een feestmaal betreft, wordt er gegeten van aardewerk voorzien van een loodglazuurlaagje. In het dagelijks leven eten de bruiloftsgasten uit houten nappen die tegelijkertijd als opscheplepel dienen. Er ligt een kleed, waarschijnlijk van linnen, op tafel maar dit is, opvallend genoeg, niet zo groot dat je er ook je handen en je mond mee af kan vegen zoals de romeinen al deden. De typisch middeleeuwse maaltijd die hier wordt uitgedeeld, bestaat uit soep en een soort broodpap. Men sopte met stukjes brood in het kommetje en er werd lekker gesmakt en geslurpt! Vanzelfsprekend is er bier dat in kannen op tafel wordt gezet en waar iedereen uit drinkt. Het zou nog een paar eeuwen duren voordat iedereen zijn eigen beker of glas kreeg…

Aardewerken servies is goedkoop en duurzaam (!) want het wordt in de buurt gemaakt. Holland is immers een land met veel rivieren met klei waar aardewerk van wordt gemaakt. Als de kan of het bord breekt, worden de scherven simpelweg in de put gegooid. Gezien de grote hoeveelheid scherven die vele eeuwen later bij opgravingen worden aangetroffen, gebeurde dat nogal eens.

Bruiloft Kana 960breed

wat je van ver haalt …

In de 17de eeuw levert de handel met het Verre Oosten en Midden- en Zuid-Amerika voor de sociale bovenlaag van de maatschappij een enorme rijkdom op, die op de stillevens wordt gesymboliseerd.

Op Stilleven met kalkoenpastei, Pieter Claesz., (1627) zien we kostbare voorwerpen uit verre landen, waaronder een (Chinese) porseleinen schotel en een nautilusschelp die hoogstwaarschijnlijk als zoutvat wordt gebruikt. De pastei met zijn gebroken korst toont ons specerijen als kaneel, foelie, kruidnagels en gember. Het hoogtepunt van de maaltijd is de pasteischotel met een deksel gemaakt van het skelet en de buitenkant van de vogel waarvan het vlees in de schotel (van pasteideeg) wordt geserveerd. Het complete dier wordt dus gebruikt, zelfs meerdere keren!

Voor op de tafel ligt een mes in een houder van roggeleer. In de eerste helft van de 17de eeuw neemt iedereen zijn eigen mes mee om bijvoorbeeld brood of stukjes pastei mee te snijden dat men vervolgens met zijn handen eet. Een lepel voor soep of saus ligt op tafel. Een vork gaat men pas in de 19de eeuw gebruiken. Het glas, een zogenaamde roemer, wordt nog gedeeld met de medegasten (de bobbels langs het pootje zorgen ervoor dat het glas niet uit de vettige handen zou glijden).

Oude vrouw in gebed 960x960

delftsblauw aardewerk

Aan het einde van de 17de eeuw scheppen we het gerecht van gemeenschappelijke schotels of borden over naar een eigen bord en eten het dan pas op.  Men realiseert zich dat dat hygiënischer is dan gezamenlijk uit één schaal eten. Tin verdwijnt om plaats te maken voor Delftsblauw aardewerk.

Chinees porselein is zeer geliefd bij de rijken maar door verschillende binnenlandse oorlogen in China is de aanvoer hiervan onregelmatig en wordt het nog duurder dan het al was. In Delft ontwikkelt men een imitatie van het Chinese porselein in de vorm van aardewerk dat van Hollandse klei wordt gemaakt en met wit, of heel fijntjes met een combinatie van blauw en wit, wordt beschilderd. Het Delftsblauw aardewerk  heeft bovendien als voordeel dat het afgespoeld kan worden in water en niet, zoals tin, geschuurd hoeft te worden.

Machteld Muilman 960x960

dineren volgens de regels

In de 19de eeuw staat de tafel in welvarende huishoudens vol met verschillende schalen, terrines, juskommen, diverse formaten borden en kommen, peper- en zoutstrooiers, olie- en azijnstellen, kristallen karaffen, zilveren kandelaars, messenleggers, servetringen enzovoorts. Bij de uitzet van de vrouw hoort voor het eerst ook een cassette met verschillende grote en kleine vorken, lepels én ook messen. De servieskast van een welgestelde 19de-eeuwse  huisvrouw barst uit haar voegen.

In het begin van de 19de eeuw wordt er à la française geserveerd, d.w.z. dat 6 à 7 gerechten per gang in één keer op tafel worden gezet. De gastheer snijdt het vlees aan terwijl de gastvrouw de soep serveert. De rest van de gerechten wordt door de gast zelf opgeschept. Een ‘huiselijk’ diner bestaat uit 3 of 4 gangen. Een nadeel van deze manier van serveren is dat er heel veel servies nodig is en dat de gerechten zijn afgekoeld voordat men kan gaan eten. De nieuwe manier van serveren ‘service à la Russe’ is het idee van de Russische ambassadeur in Frankrijk. Hierbij gaan de bedienden bij de gasten langs die dan zelf opscheppen. (In het huishouden van Downton Abbey, de succesvolle Engelse tv-serie, wordt er op deze nieuwe manier geserveerd.)

Screenshot 2021-05-31 at 16.22.26

over Margreet Koeman

Margreet Koeman geeft museumrondleidingen, schrijft en houdt lezingen over verschillende thema’s in de kunst zoals vrouwen/moeders in de kunst, eten & drinken, liefde, kleding & beauty, romantiek enz. Ze is meestal te vinden in het Rijksmuseum in Amsterdam maar ook in andere musea wil ze je anders laten kijken naar kunst en zal ze je verbazen en verwonderen met haar verhalen. Kijk voor meer informatie en het boeken van een lezing of een rondleiding op maat op margreetkoeman.nl

5x waarom je onze nieuwsbrief wilt ontvangen!

1. leuke tafelideeën voor thuis
2. informatie over de makers
3. wistjedatjes over serviezen
4. mooie aanbiedingen op onze exclusieve collectie
5. eenmalig 10% korting op jouw nieuwe servies

Door je aan te melden voor de nieuwsbrief ga je akkoord met de verwerking van jouw gegevens.